Khuôn đúc (mold), tiêu chuẩn (standard), lý tưởng (ideal), paragon (mẫu mực) và đá thử (touchstone) đều là những khái niệm dùng để giải thích mô thức có nghĩa là gì. Mô thức (paradigm) là một ví dụ dùng để làm mô hình (model), mẫu hình (pattern).
Dạng thức (format) không phải là mô thức (paradigm). Dạng thức nói về bố cục nhưng mô thức nói về quan niệm.
Mô thức là một quan niệm thế giới (worldview). Chúng ta nhìn vào thế giới quanh mình dựa theo một mô thức nào đó. Mô thức mình dùng tuỳ vào điều mình tin là chắc chắn và đúng thật. Duy vật khoa học là một mô thức rất mạnh mẽ nhiều người thường dùng để giải đáp một số khúc mắc mà nhân loại đang đối mặt.
Một chuyển đổi mô thức (paradigm shift) là khi một thay đổi đầy ý nghĩa xảy ra - thường từ một quan điểm chủ yếu ban đầu biến chuyển qua một quan điểm khác khác biệt với ban đầu. Trong nhiều trường hợp nó cũng sẽ có một sự gián đoạn chính đại nào đó xảy ra. Nó là một sự biến đổi của cách chúng ta hoàn toàn nhận thức các sự kiện, con người, môi trường, và đời sống. Nói chung thì chuyển đổi mô thức là một tổ hợp nhiều giả sử, các khái niệm, giá trị, thông lệ cùng gộp lại thành lập một cách nhìn vào thực tại cho một cộng đồng nào đó, cùng nhau chia sẻ chúng trong một phạm vi trí tuệ nào đó.
 |
Nhìn vào hình bên phải rồi quyết định xem đó là con gì? Không phải đâu, nhìn kỹ lại xem. Có phải là một con gì đó có hai chân hay là một con gì đó có bốn chân? Nếu bạn đã thấy con vịt rồi thấy con thỏ hoặc ngược lại thấy con thỏ rồi thấy con vịt thì bạn đã trải qua một kinh nghiệm gọi là một chuyển đổi mô thức.
Chuyển đổi mô thức có khả năng làm cho người ta nhìn cùng một số lượng thông tin như nhau nhưng nhận thức về kết quả một cách hoàn toàn khác nhau.
Chuyển đổi mô thức còn gọi là khoa học cách mạng (revolutionary science) hoặc biến đổi cách mạng (revolutionary change), cũng có thể gọi là cách mạng tư duy (revolutionary thinking). Thường nó xảy ra khi có một biến cố nào đó tác động đến. Ví dụ: "Nhất sĩ nhì nông, khi nào hết gạo chạy rông nhất nông nhì sĩ." Bình thường giới Sĩ là thu hút được nhiều sự chú ý đến trong xã hội. Nhưng khi cái đói, thiếu ăn tác động trực tiếp đến xã hội thì lúc đó giới Nông lại được quý trọng.
Trong phim Hiện thân (Avatar) 2009 của đạo diễn lừng danh James Camero, cựu sĩ quan thủy quân Jake Sully, xem hình dưới đây, mặc dù đã bị liệt nửa thân dưới vì đã bị thương trong một cuộc chiến trên trái đất, Jake được chọn tham dự vào dự án Avatar (Hiện thân). Câu chuyện diễn ra vào năm 2154 trên Pandora. Pandora là mặt trăng của hành tinh Polyphemus. Cả hai nằm trong hệ thống ngôi sao gọi là Alpha Centauri.
Trên Pandora có dân Na'vi, một loại người khôn khéo cao ba thước có da màu xanh dương sống một cách hoà âm với thiên nhiên, tôn thờ một nữ thần mẹ đã gọi Eywa. Để làm thuận tiện việc giao thiệp với Na'vi và nghiên cứu sinh quyển Pandora, các khoa học gia trồng các thân xác ghép lai giữa Na'vi và con người gọi chung là những hiện thân. Chủ nhân chất di truyền dùng để trồng hiện thân có thể điều hành hiện thân mình qua những liên kết trí tuệ. Trong khi điều khiển hiện thân thì mình không tự chủ được. Trong khi hoạt động qua thân xác mình, Jake không chạy nhảy được vì đã bị liệt nửa người nhưng trong khi hoạt động qua thân xác của hiện thân cao ba thước của mình thì Jake có thể chạy nhảy và hoạt động bình thường. Kinh nghiệm bị liệt hai chân và kinh nghiệm điều khiển hiện thân chắc chắn là hai chuyển đổi mô thức (paradigm shift) lớn nhất trong đời Jake.
Tony Minh Duy